Wiek przedszkolny jest dla dziecka bardzo ważnym etapem rozwojowym, na którym kształtuje się jego niezależność i poczucie własnej skuteczności. Samodzielność, jest fundamentalną cechą, która odnosi się do wielu umiejętności praktycznych. Wśród nich znajdziemy zdolność do podejmowania decyzji, rozwiązywania problemów oraz radzenia sobie w relacjach społecznych. Jest to czas, gdy przedszkolak zdobywa kluczowe kompetencje, które są niezbędne do podejmowania kolejnych wyzwań na następnych etapach życia.
Korzyści płynące z rozwijania samodzielności
Pozwalanie dziecku na samodzielność przynosi wiele korzyści i przekłada się na jego codzienne funkcjonowanie w grupie rówieśniczej. Dziecko, które potrafi adekwatnie do swojego wieku i możliwości wykonywać czynności samoobsługowe, takie jak ubranie się, umycie rąk czy używanie sztućców doświadcza większej pewności siebie, sprawczości i poczucia własnej wartości.
Samodzielność wpływa również na umiejętność przedszkolaka do zauważania i nazywania swoich potrzeb, a także do odnajdywania możliwości ich realizacji. Dzieci, w których rozwinięto samodzielność na wysokim poziomie, przejawiają gotowość do zorganizowania własnego czasu wolnego, w tym do zainicjowania zabawy z kolegami i koleżankami.
Każde, nawet najmniejsze osiągnięcie przedszkolaka wzmacnia jego wiarę w siebie i rozbudza świadomość o jego możliwościach. Dodatkowo dzięki niezależności maluch uczy się małymi krokami ponosić odpowiedzialność za swoje czyny i rozumieć konsekwencje podjętych działań. A przede wszystkim samodzielność jest trochę taką… supermocą dziecka, dzięki której ma możliwość poradzić sobie z codziennymi wyzwaniami 
Rola rodziców w procesie wspierania samodzielności
Wspieranie samodzielności dzieci jest długotrwałym procesem, w którym ogromną rolę odgrywają rodzice. To ich postawa składająca się z cierpliwości, zaangażowania i wyrozumiałości dla możliwych błędów popełnianych przez przedszkolaka jest warunkiem niezbędnym do uzyskania pozytywnych rezultatów.
Jak wspierać samodzielność dziecka?
1. Stwórz dziecku bezpieczną przestrzeń na pierwsze kroki w stronę samodzielności
Dawanie dziecku możliwości bycia samodzielnym oznacza, że dobrze znamy jego możliwości, potrafimy właściwie ocenić sytuację i przewidzieć ewentualne trudności. Nasza czujność i opieka pomagają uchronić je przed niepowodzeniem oraz zagrożeniem, jednak powinno się to odbywać w sposób subtelny, bez okazywania braku zaufania czy nadmiernego lęku.
2. Nie zakładaj, że „dziecko samo się tego nauczy”
Dzieci uczą się poprzez naśladowanie, dlatego tak ważne jest, aby najpierw na własnym przykładzie pokazać maluchowi jak należy wykonać konkretne zadanie.
3. Wprowadzaj proste zadania
Podejmowanie prób samodzielnego ubierania i rozbierania się, mycia rąk, sprzątanie po zabawie i odkładanie rzeczy na swoje miejsce, angażowanie w pomoc rodzicom podczas gotowania i wykonywania prostych prac domowych. Pamiętaj o dostosowaniu aktywności do możliwości i wieku dziecka.
4. Bądź obok
Wspieranie dziecka w samodzielności to stopniowe wycofywanie się z pomagania i zachęcanie do własnych, odważnych działań. Nie jest to jednak jednoznaczne z pozostawieniem dziecka bez opieki i wsparcia. Wręcz odwrotnie – dziecko powinno mieć świadomość, że zawsze i wszędzie może otrzymać pomoc dorosłego. Ważne jest także, aby nie usuwać wszelkich przeszkód pojawiających się na drodze przedszkolaka, tylko towarzyszyć mu, gdy będzie je pokonywać.
5. Pozwól podejmować decyzje
Dokonywanie prostych wyborów kształtuje w dziecku poczucie sprawczości.
Warto dać małemu człowiekowi możliwość zadecydowania czy woli założyć niebieską czy zieloną koszulkę, czy woli pobawić się klockami czy może porysować, czy na przekąskę chciałoby zjeść banana czy jabłko. Ważne, aby nie przytłoczyć dziecka dużą ilością wyborów. Na początek dwie opcje będą wystarczające.
Daj dziecku możliwość ponieść odpowiedzialność podjętych decyzji, jeśli wybrało niebieską koszulkę, niech faktycznie założy niebieską, a dzięki temu nauczy się konsekwencji dokonanych wyborów.
6. Zauważaj i doceniaj wysiłki
Postaraj się chwalić każdy przejaw jego samodzielności i inicjatywy. Spróbuj docenić nie tylko efekt, ale także starania malucha.
Zamiast: ,,ale pięknie posprzątałeś pokój”,
powiedz: ,,widziałam jak bardzo się starałeś i jak wspaniale sobie poradziłeś!”.
7. Załóż zbroję cierpliwości i spokoju
Kiedy dziecko zdobywa kolejne poziomy samodzielności, w rodzicach pojawia się wiele różnych emocji – z jednej strony duma z jego osiągnięć, z drugiej lęk o bezpieczeństwo.
W trosce wypowiadane są komunikaty w rodzaju: „Zostaw, bo się uderzysz albo skaleczysz” czy „Nie dotykaj, bo to gorące, możesz coś stłuc lub zniszczyć”. Dziecko może jednak odbierać te słowa jako sygnał: „Nie poradzisz sobie, to się nie uda”, a w konsekwencji przestaje podejmować próby.
Nadmierna opiekuńczość ze strony rodziców może utrudniać rozwój ważnych, pozytywnych cech, takich jak odwaga, wiara we własne możliwości, ciekawość świata czy gotowość do podejmowania wyzwań.
Pozwól dziecku na popełnianie błędów i naukę na własnych doświadczeniach.
8. Wprowadzaj samodzielność małymi krokami
Gdy narzucimy dziecku zbyt duże tempo rozwoju niezależności, możemy wywołać w nim przytłoczenie ilością nowych rzeczy, które ma robić samodzielnie. Dziecko poczuje wtedy utratę gruntu pod nogami oraz naruszymy jego poczucie bezpieczeństwa.
Dlatego warto podzielić naukę nowych obowiązków na etapy. Jeśli okaże się, że jakaś czynność będzie dla dziecka za trudna lub pojawi się z jego strony niechęć – warto rozbić zadanie na części i pomóc dziecku w którejś z nich.
Pozwól dziecku rozwinąć skrzydła!
Podsumowując, samodzielność jest cechą, którą warto rozwijać w dzieciach, ponieważ przynosi ona wiele pozytywnych korzyści w ich codziennym życiu. Jest powiązana z umiejętnościami, które są nieocenione w późniejszych etapach życia, gdyż ułatwiają adaptację w szkole, a w szerszej perspektywie w dorosłości.
Towarzyszenie dziecku na drodze do osiągnięcia samodzielności jest oznaką zaufania do niego, okazaniem mu, że jest mądre, odpowiedzialne i ma możliwość podejmować próby indywidualnego działania.
Natomiast wyręczanie dziecka, hamowanie jego aktywności, krytykowanie, brak zrozumienia dla podejmowanych przez nie wysiłków, a także niekonsekwencja lub stawianie zbyt wysokich wymagań, mogą prowadzić do ukształtowania się postawy wyuczonej bierności, poczucia bezradności oraz przyzwyczajenia do ciągłego poszukiwania pomocy w codziennych sytuacjach.
Warto pamiętać, że wspieranie samodzielności dziecka to proces, podczas którego tylko systematyczna praca przyniesie pozytywne efekty. Pozwólcie dzieciom rozwinąć skrzydła
Opracowała: psycholog
mgr Martyna Warło
Bibliografia:
Burak, E., & Jacewicz, A. (2021). Rozwijanie samodzielności przedszkolaków. Wybrane zagadnienia. Zagadnienia społeczne, 2(16), 7-34.
Jędrzejowska, E. (2017). Samodzielność dzieci w wieku przedszkolnym. Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna, 5(10), 2.
Żmudzka, M., Herzberg, M., & Karłowska-Grenda, G. (2023). Wybrane aspekty wychowania dziecka w wieku przedszkolnym do samodzielności. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Gospodarki, seria Edukacja-Rodzina-Społeczeństwo, (8), 83-102