Tożsamość dziecka kształtuje się właściwie od nazwania go w konkretny sposób, nadania oficjalnego imienia. Z biegiem czasu zwiększa się w tym procesie rola społeczeństwa. Nauka języka ojczystego, wprowadzanie dziecka do przestrzegania określonych norm społecznych, reprezentowania ważnych dla rodziny wartości, poznawanie i rozumienie zależności pomiędzy otoczeniem a reakcją emocjonalną następstw zdarzeń.

Proces ten rozpoczynają rodzice już w pierwszych dniach od narodzin, przekazując podczas codziennych sytuacji wartości dla nich istotne, wartości te stają się naturalnie szybko również wartościami dziecka, następnie najbliższa rodzina, nauczyciele w placówce edukacyjnej, kończąc na niezależnych osobach napotkanych zupełnym przypadkiem, co w sposób pośredni ma wpływ na zdobywanie konkretnych doświadczeń, modelowanie wartości nabytych, co za tym idzie tworzenie się adekwatnego obrazu własnej osoby dziecka.

W obecnych czasach w tym procesie przykłada się dużą wagę do podstaw biologicznych, czyli kwestii genetycznych, czy także temperamentu, jak również do wpływu kultury i środowiska najbliższego dziecku. Przedszkolak buduje wiedzę o samym sobie, bazując na informacjach uzyskanych od osób mu najbliższych oceniając zachowanie w kategoriach zero-jedynkowych (coś jest dozwolone, jednocześnie zabronione jest inne zachowanie). Podstawowymi elementami tożsamości dziecka są przede wszystkim: jego imię i nazwisko, rodzina, przynależność do określonej grupy przedszkolnej, grupa religijna, narodowość, płeć, wygląd fizyczny oraz normy akceptowane w środowisku lokalnym i przekazywane wartości. W późniejszych okresach tożsamość uzupełniana jest o przemyślenia bazowane na własnych doświadczeniach, na temat świata i samego siebie.

Tożsamość kształtowana jest przez dziecko w procesie długotrwałym i w sposób wieloaspektowy. Dziecko przechodzi po kolei przez okresy rozwojowe, w których realizuje nowe zadania adekwatnie do wieku, nabywa nowe umiejętności oraz rozwiązuje dany kryzys rozwojowy. Jest to o tyle istotne, iż nieprzepracowanie przez dziecko danego kryzysu rozwojowego w sposób odpowiedni, może w znaczny sposób przyczynić się do wytworzenia niepoprawnych wzorców reakcji na niepowodzenia, sztywnych zachowań, czy też nawyków utrudniających poradzenie sobie z wyzwaniami na późniejszych etapach, co z kolei skutkuje nieadekwatną reakcją na dane sytuacje społeczno-emocjonalne.

Erikson wyróżnił tak zwany kryzys podstawowy, który rozpoczyna się w poprzednich etapach rozwoju, a jego rozwiązanie rzutuje na przyszłość. W okresie przedszkolnym dzieci przechodzą przez dwa etapy rozwojowe, powiązane z dwoma kryzysami, są to: okres wczesnego dzieciństwa, a z nim kryzys autonomii występujący do 3 roku życia dziecka oraz kryzys wynikający z poczucia inicjatywy związany bezpośrednio z regulacją odczuwania poczucia winy pojawiający się pomiędzy trzecim a siódmym rokiem życia dziecka.

Okres wczesnego dzieciństwa jest czasem konfliktu pomiędzy autonomią a wstydem i zwątpieniem. Przedszkolak w tym czasie zaczyna swoją przygodę z placówką, nabiera umiejętności panowania nad własnym organizmem, różnicuje przeżywane emocje proste i uczy się je kontrolować, co docelowo ma prowadzić do poczucia autonomii własnego „JA”. Wstyd jest ściśle powiązany z nauką samokontroli – reakcją na sytuację, w której jesteśmy przez innych oglądani, a jednocześnie nie czujemy się emocjonalnie na to gotowi.

Przeżywanie wstydu może wywołać negatywne emocje względem własnej osoby u dziecka (pragnienie niewidzialności, zniknięcia, schowania się). Jest to emocja, którą przedszkolak może odczuwać podczas pochwalenia go za wykonanie danej czynności, powodująca napięcie, które może wyregulować poprzez agresywne zachowanie (np. krzyk zaprzeczający pochwale, zniszczenie efektu danej czynności, czy też zachowanie niezgodne z przyjętymi normami- takie jak ucieczka z danego miejsca, czy pokazanie języka). Należy podkreślić, że reakcja ta nie jest efektem prawdziwie odczuwanej złości, a nieopanowaną jeszcze umiejętnością radzenia sobie z odczuwaniem wstydu. 

Nie powinno się zawstydzać dziecka w celach wychowawczych, samo przeżywanie wstydu powinno natomiast być dla niego bodźcem do refleksji.

Częste zawstydzanie dziecka doprowadza do obniżenia jego wiary w siebie, obniżenia poczucia własnej wartości, utraty samokontroli,a to z kolei negatywnie wpływa na rozwijanie autonomii i tożsamości.

Jest to okres, w którym dzieci przejawiają coraz więcej inicjatywy, stają się coraz bardziej samodzielne, ciekawe świata, dążą do sprawczości oraz głębszego zrozumienia świata (chcą być jak dorośli, naśladują ich, zadają dużo pytań, chcą być samodzielne). 

Istotne jest to, by w tym okresie dawać dziecku z jednej strony możliwie jak najwięcej możliwości do samodzielnego działania oraz uzyskiwania potrzebnych odpowiedzi, a z drugiej zapewniać dyskretną kontrolę oraz utrzymanie poczucia bezpieczeństwa, ponieważ blokowanie dziecięcej inicjatywy, nakazując bądź zakazując aktywności lub poprzez odczuwanie przez rodziców lęków z nimi związanych, powoduje pojawienie się u dziecka nadmiernego poczucia winy, utrudniającego prawidłowy rozwój.

Dlaczego tak właściwie ważne jest, by wspierać dzieci w procesie kształtowania się tożsamości? Przede wszystkim dlatego, że jest ona procesem niepomijalnym, długotrwałym i zależnym od wielu czynników.

Należy pamiętać o tym, że przede wszystkim to rodzic odpowiada za proces wychowania, a placówka jest miejscem, które współpracując w tym zakresie przekazuje normy i wartości możliwie jak najbardziej zbieżne z wartościami przekazywanymi dziecku w domu rodzinnym, jednocześnie zgodnymi z ogólnie przyjętymi przez społeczeństwo normami oraz zasadami, co przyczynia się do usprawnienia procesu kształtowania się tożsamości dziecka.